Ga naar inhoud

Tentoonstelling “de koloniën van Weldadigheid in de Noorderkempen”

Contact

Cultuurhistorisch Centrum "De Weeghreyse"
Markt 23
4881 CN Zundert
Plan je route
'Koloniën van Weldadigheid in de Noorder Kempen' in De Weeghreyse

In 2022 was het exact 200 jaar geleden dat Wortel kolonie werd opgericht en werdenvier van de zeven kolonies erkend als Unesco Werelderfgoed.

Dit was de aanleiding om een boek uit te geven en in Hoogstraten een tentoonstelling te organiseren.  

Deze tentoonstelling is nu ook opgesteld in het Cultuurhistorisch Centrum De Weeghreyse.  

Bedelaars en landlopers  

Bedelaars werden gedoogd, landlopers verdreven. Zo ging onze maatschappij eeuwenlang met armen en daklozen om.  

Voor landlopers was er geen plaats. Alhoewel, avonturiers en artiesten die rondtrekkend aan de kost probeerden te komen kunnen aanvankelijk in gastvrije kloosters en kerken terecht.  

Die gastvrijheid verandert in angst wanneer men de armoezaaiers in verband brengt met bijgelovige praktijken.  

Bedelen wordt een misdaad en moet bestraft worden. Keizer Karel voorziet een gevangenisregime van water en brood en onder Lodewijk XIV worden de bedelaars gegeseld, gebrandmerkt en verbannen.

Gaand…

In 2022 was het exact 200 jaar geleden dat Wortel kolonie werd opgericht en werdenvier van de zeven kolonies erkend als Unesco Werelderfgoed.

Dit was de aanleiding om een boek uit te geven en in Hoogstraten een tentoonstelling te organiseren.  

Deze tentoonstelling is nu ook opgesteld in het Cultuurhistorisch Centrum De Weeghreyse.  

Bedelaars en landlopers  

Bedelaars werden gedoogd, landlopers verdreven. Zo ging onze maatschappij eeuwenlang met armen en daklozen om.  

Voor landlopers was er geen plaats. Alhoewel, avonturiers en artiesten die rondtrekkend aan de kost probeerden te komen kunnen aanvankelijk in gastvrije kloosters en kerken terecht.  

Die gastvrijheid verandert in angst wanneer men de armoezaaiers in verband brengt met bijgelovige praktijken.  

Bedelen wordt een misdaad en moet bestraft worden. Keizer Karel voorziet een gevangenisregime van water en brood en onder Lodewijk XIV worden de bedelaars gegeseld, gebrandmerkt en verbannen.

Gaandeweg maakt het systeem van repressie echter plaats voor de gedachte dat verplicht werken een goede (straf)maatregel is ter beteugeling van bedelarij en handhaving van de openbare orde.  

Ontstaan van de Koloniën van Weldadigheid  

In 1795 werd België ingelijfd bij Frankrijk. Tijdens het Franse bewind (1795 – 1815) is men verplicht om de armoede grondiger aan te pakken.  

Door de industriële revolutie komen er immers meer landlopers en nemen straatroof en criminaliteit toe.  

Bovendien werden de kerkelijke goederen aangeslagen en kloosters gesloten en onteigend, zodat bedelaars daar niet meer terecht konden.

Het Koninkrijk der Nederlanden erft in 1815 het armoedeprobleem van het Franse regime.  

Het ziet meer heil in private weldadigheid dan in de dirigistische rol van de staat ten tijde van het Franse bestuur.  

De Verenigde Nederlanden (1815 – 1830) Koning Willem I geeft in 1817 aan Johannes Van den Bosch (1780 – 1844), een militair ingenieur, de opdracht om zich met het armoedeprobleem bezig te houden.  

Op 1 april 1818 richt Johannes Van den Bosch de Maatschappij van Weldadigheid op onder voorzitterschap van prins Frederik, de tweede zoon van koning Willem.

Het is een privaat, publieke samenwerking. Privaat omdat de leden (sponsors) van de Maatschappij meestal gegoede burgers zijn, die een jaarlijks lidgeld betalen en zorgen voor het beheer en de basisfinanciering van het initiatief.  

Publiek omdat steden en gemeenten tegen betaling arme gezinnen in de kolonie kunnen plaatsen.  

Op 25 augustus 1818 wordt in de Noord- Nederlandse provincie Drenthe de eerste steen van een reeks koloniehuisjes in Frederiksoord, een vrije kolonie, gelegd; deze kolonie zal later model staan voor de kolonie te Wortel.  

In totaal komen er vier vrije kolonies (kolonie 1 Frederiksoord in 1818, kolonie 2 Wilhelminaoord in 1821, kolonie 3 Willemsoord in 1820 en kolonie 5 Wortel (of ook Zuid-Frederiksoord genoemd) in 1822).  

Johannes Van den Bosch (1780-1844)  

Al vlug blijkt dat veel van de geplaatste personen die vrijheid niet aankunnen.

De meeste hebben geen notie van landbouw of zijn werkonwillig.

Bovendien blijft drank vaak een probleem en loopt ook op zedelijk vlak niet alles naar wens. In meer dan één huisje wordt al eens een buitenechtelijk kind geboren.

Om die reden wordt in 1819 de ‘onvrije Kolonie Ommerschans’ opgericht in een oude bestaande militaire verdedigingsstructuur.  

In een onvrije kolonie heerst een strenger regime. Kolonie Veenhuizen zal later model staan voor Merksplas-Kolonie.

Er komen drie onvrije kolonies (kolonie 4 Ommerschans in 1819, kolonie 6 Veenhuizen in 1823 en kolonie 7 Merksplas in 1825).  

Twee kolonies in de Zuidelijke Nederlanden, later België  

Wortel-Kolonie werd opgericht omdat het transport van het zuiden naar het verre Drenthe niet vanzelfsprekend was.

De doelstellingen waren dezelfde: van behoeftigen welstellende burgers maken, braakliggende gronden ontginnen en de uitgaven voor armenzorg beperken.   Plattegrond Wortel kolonie Merksplas kolonie (opvang van landlopers)

De tentoonstelling geeft een globaal beeld van de betekenis van de koloniën met hierbij chronologisch de verdere geschiedenis van de koloniën van Wortel en Merksplas (waar in de 20 ste eeuw vooral landlopers werden opgevangen).  

Geen landlopers meer   In België werd in 1993 de wet op landloperij opgeheven onder Europese druk.

Er dreigde vervolgens een versnippering van de twee kolonies en tegelijkertijd groeide het besef dat het om waardevolle domeinen ging.  

In Nederland was dat niet anders en in 2003 vroeg de kolonie Veenhuizen alvast een plaats op de Nederlandse Unesco kandidatenlijst.

Er volgden contacten tussen de zeven koloniën en er werd gezamenlijk een grensoverschrijdende aanvraag gedaan om erkenning te krijgen.  

De eerste vraag mislukt en bij een tweede herkansing wordt een aanvraag ingediend voor vier koloniën.  

Ze zijn het 1 ste voorbeeld van een systeem van landbouwkoloniën dat werd ingezet om een sociaal probleem op te lossen, een vroeg voorbeeld van een sociaal tewerkstellingsproject en in die zin een stap op weg naar de welvaartsstaat.  

Deze vier koloniën krijgen in 2022 hun erkenning. Welke vier koloniën het hier betreft kunt u ontdekken op de tentoonstelling ��.  

Een aanzet om de koloniën dichtbij te ontdekken  

Om het verhaal van de koloniën beter te leren kennen, kan men vanuit Zundert naar Drenthe gaan. Hoogstraten (Wortel) en Merksplas bij ons naaste Zuiderburen geven ook een goed beeld van de geschiedenis.

Wortel-Kolonie is vooral een natuur- en wandelgebied (met historische dreven) terwijl in Merksplas-Kolonie meer gebouwen bewaard zijn gebleven met een gratis bezoekerscentrum met ruime openingsuren.  

Deze tentoonstelling is mogelijk gemaakt met Willy Schalk.

We zijn blij u deze tentoonstelling te kunnen aanbieden.

https://www.kolonienvanweldadigheid.eu/de-kolonien-toen-en-nu

https://www.kolonienvanweldadigheid.eu/tijdlijn-geschiedenis

Wanneer

  • Zaterdag 20 juli 2024 13.00 - 17.00 uur
  • Zondag 21 juli 2024 13.00 - 17.00 uur

Prijzen

  • Toegangsprijs: € 5,00 per persoon. inclusief een kop koffie of thee

    Kinderen t/m 18 jaar gratis.

    Voor groepen van meer dan 3 bezoekers is het mogelijk om op een ander tijdstip af te spreken dan de reguliere openingstijden op zondagmiddag.
    Vrienden van De Weeghreyse hebben gratis toegang.

    Het museum is bereikbaar voor mensen in een rolstoel met een hellingbaan. Er is geen invalidentoilet.
    Het is mogelijk om te pinnen.
  • Betaalmogelijkheden: Contant, PIN

Locatie